Denizcilik terimleri nereden kaynaklanmaktad─▒r?

gemi ├Ân├╝

Denizcilik terimleri nereden kaynaklanmaktad─▒r?
“Captain” (Albay) kelimesi saxonlar─▒n ba┼č veya ┼čef anlam─▒ndaki “Caput” kelimesi ile bir ┼čeref ├╝nvan─▒ olan “thane” den t├╝remi┼čtir. Caputhane-Captain olarak ┼čekillenmi┼čtir. “Ship” (Gemi) kelimesi ─░skandinav dilindeki “schiffe” den gelir. Hollanda dilinde ise Albay’─▒n kar┼č─▒l─▒─č─▒ olan schipper ─░ngilizce’de Skipper’e d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r.

├ľnceleri donanma gemilerine Captain’ler (Alb.) de─čil, “Batsuen”ler taraf─▒ndan kumanda edilirdi.Saxon dilinde “Swein” gen├ž ku┼čak veya hizmetkar, “Bat” ise bot demekti, bu iki kelimenin birle┼čmesinden ise “Gemiyi y├Âneten” anlam─▒ndaki “boatswain” (Porsun) kelimesi do─čmu┼čtu.

Batsuen’ler gemiyi k─▒├žtan bir d├╝menle de─čil, geminin sa─č yan─▒ndaki bir “paddle” (k─▒sa k├╝rek) ile idare ederlerdi. “Paddle” ,─░skandinav dillerindeki “bord” ile birle┼čerek eski ─░ngilizce’de “steering paddle”, yeni ─░ngilizce’de Starboard (Sancak taraf─▒) halini alm─▒┼čt─▒r. Geminin sol taraf─▒ ise y├╝kleme i├žin kullan─▒l─▒rd─▒. Bu tarafa da “Ladeboard” (Y├╝kleme taraf─▒) denirdi.

Ancak “Starboard” ve “Ladeboard” kelimeleri birbirlerine ├žok benzedi─či i├žin kar─▒┼čt─▒rmamak amac─▒yla “Ladeboard” kelimesinin yerini port (Liman) kelimesi ald─▒, ├ž├╝nk├╝ bu taraf daima liman y├Ân├╝nde kal─▒yordu. Daha sonralar─▒ Viking dili ve eski ─░ngilizce’deki “steobord” yerini Anglo Saxonca’da (y├Âneten) anlam─▒na gelen “rother” kelimesine b─▒rakt─▒, bu kelimede l3.as─▒rda dile “rudder” (d├╝men) olarak yerle┼čti.

Tarih├žiler “crew” (m├╝rettebat) kelimesinin nereden t├╝redi─činden emin de─čildirler, ancak bunun eski bir Norman kelimesi olan ve artmak anlam─▒na gelen ve ayn─▒ zamanda “recruit”e (orduya veya donanmaya asker kaydetmek) ├žok benzeyen “acrue” kelimelerinden do─čdu─čunu zannetmektedirler. “Mess” (yemekhane – tabldot) kelimesinin nereden geldi─či ise bellidir. “Mensa” Latincede masa demektir. ─░spanyolca’daki “Mesa” Gotik dilindeki ‘Mes” ise (tabak – ├žanak – yemek) anlam─▒ndad─▒r.

Pek ├žoklar─▒ “Landluber” (karada ikamet eden) kelimesinin, Landlover (karay─▒ seven) kelimesinin dejenere olmu┼č ┼čekli oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝r. Oysa “Lubber” Anglo Saxon dilinde yava┼č, tembel ve tecr├╝besiz kimse anlam─▒na gelen “Lobbe”den gelir. Kelimenin amac─▒ bir kimsenin karada ols├ó bile beceriksiz olaca─č─▒n─▒ tan─▒mlamaktad─▒r.

Gemiye ait terimlerden biri olan “gangway” (iskele tahtas─▒ – ge├žit) Anglo Saxonca’daki “gang” (gitmek, ge├žit yapmak) kelimesinden gelir.

“Forecastle” (Ba┼č kasaras─▒) esas olarak kale anlam─▒ndad─▒r. Onikinci As─▒rda Normadiya gemilerinin ba┼č ve k─▒├ž taraflar─▒nda sava┼č─▒ idare ettikleri ah┼čap b├Âl├╝mleri vard─▒. Bu b├Âl├╝mler karadaki kalelerin savunma amac─▒yla in┼ča edilmi┼č kulelerine benzerdi. Bu gemilerdeki “Forecastle” kelimesi de b├Âylece t├╝remi┼čti.

“Anchor (demir – ├žapa) ├çinliler taraf─▒ndan M.├ľ. 2000 y─▒l─▒nda ke┼čfedildi. Ancak kelime Yunanca’daki “hook” veya “crook” (kanca) kelimesinden gel├«r. “Oar” (k├╝rek) tarihin ilk ├ža─člar─▒ndan beri kullan─▒l─▒r. Ancak kelime orta ├ža─čda kullan─▒lan “Ayr” kelimesinden gelir.

“Sickbay” (gemi reviri) esas olarak “Sick berth” (hasta yata─č─▒) olarak kullan─▒l─▒rd─▒. Bu deyimin 1789 y─▒llar─▒nda Lord.St.Vincent taraf─▒ndan kullan─▒ld─▒─č─▒ san─▒lmaktad─▒r. 1800 lerde buras─▒ bir b├Âlme ile ayr─▒l─▒nca kelime “sickbay” olarak de─či┼čti.

“Fathom” kelimesi ise, Latincedeki, kollar─▒ alt─▒ feet ├Âl├ž├╝ye denk getirecek ┼čekilde uzatmak anlam─▒na gelen “patene” kelimesinin Anglo Saxonca’daki “faethom”a, oradan da “fathom”a (kula├ž) d├Ân├╝┼čmesiyle meydana gelmi┼čtir.

“Binnacle” (Pusula Dolab─▒) esas olarak “bittacle” (haritalar, lamba, mum vb. gibi ara├žlar─▒n durdu─ču dolap) kelimesinden t├╝remi┼čtir. “Chart” (Deniz Haritas─▒) eski Yunanca’daki bir nevi papir├╝s anlam─▒na gelen “Charte”den gelir. ─░ngilizler ise haritalara “Scacards” (Seacards – Deniz Kartlar─▒) derlerdi. Kargo kelimesi ise Latincede y├╝k anlam─▒ndaki “carga”dan t├╝remi┼čtir.

G├╝nl├╝k denizcilik dilindeki “Ahoy”, Vikinglerin “Aye Aye” nidalar─▒ndan gelir, Eski ─░ngilizcede “Aye” evet anlam─▒nda kullan─▒l─▒rd─▒. “Fleet” (donanma) kelimesinin asl─▒ ise eski ─░ngilizcede Float – Su ├╝st├╝nde duran anlam─▒ndaki “fleotan” kelimesidir.

“Cruiser” kruvaz├Âr de Hollanda dilinde (├žaprazlama ge├žmek) anlam─▒ndaki “kruise”den gelir. Hollanda gemilerinin korsanl─▒─ča ba┼člay─▒p nakliye yollar─▒n─▒ ├žaprazlama kesmeleriyle dile girmi┼č, zig zag seyir yapmaya “kruise – cross” denmeye ba┼članm─▒┼čt─▒r. Y├╝zlerce sene bu deyim “criss cross sailing” birbirini kesen anlam─▒nda kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.

Her denizci “Jacob’s Ladder” tabirini bilir. Tahta basamaklar─▒ olan ve ip veya kablolarla yap─▒lm─▒┼č olan bir merdiven at─▒larak k├╝├ž├╝k teknelerden gemiye binilmesi i├žin kullan─▒l─▒rd─▒. Ad─▒n─▒ ─░ncil’deki bir ├Âyk├╝den alm─▒┼čt─▒r. ├ľyk├╝ye g├Âre Jacob (Yakup Peygamber) r├╝yas─▒nda bir merdivene t─▒rmand─▒─č─▒n─▒ ve merdivenin sonunda cennete eri┼čti─čini g├Ârm├╝┼čt├╝r. Dolay─▒s─▒yla buna Yakubun Merdiveni “Jacobs Ladder” (┼čeytan ├žarm─▒h─▒) denmi┼čtir.

Di─čer ilgin├ž bir kaynak terim de “dead reckoning” (parakete seyri)dir. Onyedinci ve onsekizinci as─▒rlarda g├Ârmeden mevki hesaplamaya mant─▒k ile hesaplama yapmak “deduced reckoning” denirdi. Daha sonralar─▒ kelime k─▒saltmas─▒ yap─▒larak bu deyim “ded reckoning”e d├Ân├╝┼čm├╝┼č, imlas─▒ daha sonra da “dead” olarak ge├žmi┼č ve terim “dead reckoning” olarak kalm─▒┼čt─▒r.

─░spanyolca’dan pek ├žok deniz terimi t├╝remi┼čtir. ─░spanyolca “estivador”dan “stevedore” yani (kargoistif eden) kelimesi gelir. Kargo y├╝klendikten sonra gemi “weigh anchor” eder. Bu da Anglo Saxonca’daki (ta┼č─▒mak – nakletmek) anlam─▒ndaki “wegan”dan gelir.

Denizle ilgili geleneklerde ─░ngiliz ya┼čam tarz─▒n─▒n ├žok etkisi olmu┼č, denizcilik terimleri ve adetleri herg├╝nk├╝ konu┼čma ve al─▒┼čkanl─▒klar─▒m─▒za girmi┼čtir. Ancak pek az─▒m─▒z kulland─▒─č─▒m─▒z pek ├žok kelimenin bir zamanlar denizcilik terimleri oldu─čunu biliriz.

“Making money hand over fist” (el el ├╝st├╝nde para yapmak) deyimi de yine denizden gelir. Onbe┼činci as─▒rdan sonra pek ├žok gemi ana serenlere t─▒rmanan pek ├žok ip merdiven ile donanm─▒┼čt─▒. Ancak yelkenler doland─▒─č─▒nda bu merdivenler m├╝rettebat─▒n i┼čine yaram─▒yordu. Sonu├ž olarak bunlar b├╝y├╝k iplere sar─▒larak el el ├╝st├╝nde g├╝verteye inerlerdi. Bu s├╝ratli ini┼č ┼čekli “Hand Over Hand”, “Hand Over Fist” yani el el ├╝st├╝nde veya el yumruk ├╝st├╝nde anlam─▒n─▒ do─čurdu ki bu da (s├╝ratli geli┼čme) anlam─▒nda kullan─▒lmaktad─▒r.

“Knock off work” i┼či b─▒rakmak deyimi de esir kad─▒rgalar─▒ndan do─čmu┼čtur. K├╝rek├žilerin bir aletle (k├╝rek ├žekmelerini sa─člamak i├žin) tahta ├╝st├╝nde bir ritm tutturulmu┼čtu. Dinlenme veya n├Âbet de─či┼čtirme zaman─▒nda ├Âzel bir vuru┼č yap─▒l─▒rd─▒. Bunun “knock off Work” anlam─▒na geldi─či anla┼č─▒l─▒rd─▒.

“Son of a gun” da e┼člerin kocalar─▒ ile birlikte seyire ├ž─▒kt─▒klar─▒ tarihlerden kalan bir denizcilik terimidir. Seyir s─▒ras─▒nda do─čum olaca─č─▒ zaman ├Âzellikle zor do─čumlarda, toplar─▒n bordadan at─▒┼č yapmalar─▒n─▒n do─čumu h─▒zland─▒raca─č─▒na inan─▒l─▒rd─▒. Dolay─▒s─▒yla yeni do─čan ├žocu─ča “Son of a gun” (Top ├žocu─ču) denirdi.

“Opportune” yani “Elveri┼čli, uygun bir an” dan s├Âz ederiz. Ancak bunun Romal─▒lar zaman─▒na kadar giden bir denizcilik terimi oldu─čunu bilmeyiz. Her y─▒l A─čustos’un 17’sinde Romal─▒lar Limanlar─▒ koruyan tanr─▒ Portunus’un onuruna bir ziyafet d├╝zenlerlerdi. Portunus ad─▒ Latincedeki “Portus” (Liman) kelimesinden, “Opportune” kelimesi Latince “Ob” (├ľnce) ve “Portus” (Liman) kelimesinden, “Obportus” yani (Limandan ├Ânce) kelimelerinin birle┼čmesinden meydana geldi. Geminin liman─▒n agz─▒nda olmas─▒ bir “Opportune Moment” (veya Mutlu bir an)’d─▒.

“Alloof” (Soguk davran─▒┼č) da denizcilik terimidir. Hollanda dilindeki “a” (……..ya dogru) ve “Loef” (Geminin r├╝zgara d├Ând├╝r├╝l├╝p k─▒y─▒dan uzakla┼čmas─▒) kelimelerinin birle┼čmesinden meydana gelir.

“Antenna” (Anten) kelimesi de denizcilik k├Âkenlidir. Hristiyanl─▒ktan ├žok ├Ânce gemi yap─▒mc─▒lar─▒ gemiler i├žin ince ince i┼členmi┼č donan─▒mlar yaparlard─▒. Yunanl─▒lar serenlerin yatay kollar─▒ndan yelkenli sark─▒tma sistemini getirmi┼člerdi. Buna (Germek) anlam─▒na gelen ├Âzel bir isim verildi. Romal─▒lar bu donan─▒m sistemini benimsediler ve buna “Antenna” (Anten) ad─▒n─▒ verdiler.

S├Âz donan─▒mdan a├ž─▒lm─▒┼čken bununla ilgili di─čer bir deyimi de a├ž─▒klamak gerekir. Eski g├╝nlerde gemilerin ├žo─čunda y├╝zlerce halat bulunurdu, bu halatlar─▒n gamba almam─▒┼č olarak bulundurulmas─▒ zorunlulu─ču vard─▒. Her geminin kaptan─▒ da gemisindeki halatlar─▒n durumundan yak─▒ndan ilgilenir ve bunu gurur meselesi yapard─▒. Gemide i┼čler gev┼ček oldu─ču zaman m├╝rettebata bu halatlar─▒ onarma g├Ârevi verilirdi. Yapacak ├Ânemli bir i┼či olmayan kimseler i├žin “at loose ends” (Bo┼čta) tabirinin kullan─▒lmas─▒ da buradan gelmektedir.

Yukar─▒da ─░spanyolca’dan kargo istifleyen anlam─▒ndaki “stevedore” kelimesini ald─▒─č─▒m─▒zdan s├Âz etmi┼čtik. Kargonun s─▒ms─▒k─▒ yerle┼čtirilmesi gerekti─či i├žin Frans─▒zlar “arrange” (d├╝zenlemek) kelimesine yak─▒n olan “arrumage” kelimesini kullan─▒rlard─▒. Ancak limana var─▒ld─▒─č─▒nda hasara u─čram─▒┼č mallar olurdu. Kalitesi d├╝┼čm├╝┼č bu mallara “Rummage” (alt ├╝st olmu┼č) denilirdi. Buradan da “rummage sales” (Yoksullar i├žin arta kalan mallar─▒n sat─▒┼č─▒) denilirdi.

Acil durum ve l├╝ks malzeme al─▒m─▒ i├žin bir yere para ayr─▒lmas─▒ deyimi de denizcilik k├Âkenlidir. Eski zamanlarda gemilerde so─čutma sistemi yoktu. Tuzlanm─▒┼č domuz eti de uzun seyirlere ├ž─▒karken al─▒nabilecek yegane et ├╝r├╝n├╝yd├╝. Depolarda saklanan domuz eti bol miktarda ya─č ├╝retiyordu. Bu ya─č─▒n bir k─▒sm─▒ direkleri ya─člamak i├žin kullan─▒l─▒rd─▒. Gemi limana vard─▒─č─▒nda ya─č─▒n bir k─▒sm─▒ da sabun yap─▒m─▒ i├žin sat─▒l─▒r, has─▒lat─▒ ile de m├╝rettebata l├╝ks malzemesi al─▒n─▒rd─▒. Bu g├╝n kulland─▒─č─▒m─▒z “slush fund” (has─▒lat fonu) terimi de b├Âyle do─čdu.

Eski zamanlarda uzun seyirlere ├ž─▒karken denizcilerin bir sorunu da yiyecek depolamakt─▒. Yanlar─▒na ald─▒klar─▒ bir s├╝re sonra k├╝flenip yenmez hale gelirdi. Romal─▒ bir f─▒r─▒nc─▒ ekme─či uzun yolculuklarda bozulmadan saklayabilecek bir us├╝l ke┼čfetti. Buna Latincede “bis-coctus” (iki kere pi┼čen) dendi. Bu deyimden de bisk├╝vi kelimesi do─čdu.

Bir de hepimizin kulland─▒─č─▒ “bitter – end” (Ac─▒ son) tabiri vard─▒r. Eski ─░ngiliz gemileri “bitt” (bite) olarak bilinen bir cihazla donan─▒rlard─▒. Bu baltaya tak─▒lm─▒┼č bir k├╝t├╝kt├╝. Bunun etraf─▒na da geni┼č bir kablo dolan─▒rd─▒. Kablonun bir ucu biteye di─čer ucuda demire ba─član─▒rd─▒. Gemiyi s├╝r├╝klenmeye kar┼č─▒ tutan bu kablo bazen k─▒sa gelir, geminin s├╝r├╝klenmesine ve tehlikeli durumlar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒na neden olurdu. Denizcilerde buna “bitter end” derlerdi ki; bu g├╝n, ac─▒ sonu├žlar veren anlam─▒ndaki bu deyimi s─▒k s─▒k kullanmaktay─▒z.

G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi denizcilik terimleri ├žok ilgin├žtir, ├Âyk├╝leri ise bunlar─▒ daha da ilgin├ž yapar.

Click to rate this post!
[Total: 1 Average: 5]
(Visited 3 times, 1 visits today)

Benzer konular

Leave a Comment