Tar─▒m

Tar─▒m

Tar─▒m
Tar─▒m veya ziraat, bitkisel ve hayvansal ├╝r├╝nlerin ├╝retilmesi, bunlar─▒n kalite ve verimlerinin y├╝kseltilmesi, bu ├╝r├╝nlerin uygun ko┼čullarda muhafazas─▒, i┼členip de─čerlendirilmesi ve pazarlanmas─▒n─▒ ele alan bilim dal─▒d─▒r. Di─čer bir ifade ile insan besini olabilecek ve ekonomik de─čeri olan her t├╝rl├╝ bitkisel-Hayvansal ├╝r├╝n├╝n bak─▒m, besleme, yeti┼čtirme, koruma ve mekanizasyon faaliyetlerinin tamam─▒ ile durgun sularda veya ├Âzel alanlarda yap─▒lan bal─▒k├ž─▒l─▒k faaliyetlerinin t├╝m├╝d├╝r.

Bu bilim dal─▒ bilimsel bilginin yan─▒ s─▒ra ├Âzel yetenek ve ├Ânsezi gerektirir. Uygulamal─▒ bir bilim dal─▒ olup, amac─▒ insanlar─▒n yarar─▒na ekonomik de─čerler elde etmektir.

Tar─▒m, iki temel ├╝retim dal─▒ndan olu┼čur. Bunlar bitkisel ├╝retim ve hayvansal ├╝retimdir. Bu iki temel tar─▒m ├╝retimi dal─▒ ve hatta tan─▒mlar─▒ aras─▒ndaki tek ayr─▒m, kulland─▒klar─▒ materyalin birinde bitki ├Âtekinde ise hayvan materyali olu┼čudur.

Genel
Tar─▒m, insanl─▒─č─▒n toplu hayata ge├ži┼činde b├╝y├╝k bir rol ├╝stlendi. Ta┼č Devri s├╝resince bulunan avc─▒-toplay─▒c─▒ topluluklar─▒n, yerini tar─▒mla u─čra┼čan halklara b─▒rakmas─▒, toplumlar─▒ ve devletleri ortaya ├ž─▒kard─▒. Sanayi Devrimi’ne kadar tar─▒m, insanl─▒─č─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunun temel ge├žim kayna─č─▒ oldu. Ancak g├╝n├╝m├╝zde de tar─▒mda g├Âzle g├Âr├╝l├╝r geli┼čmeler ve teknolojinin getirdi─či etkiler bulunmaktad─▒r. ├ľzellikle 20. y├╝zy─▒l boyunca tar─▒mda ├Ânemli de─či┼čiklikler ya┼čanm─▒┼čt─▒r. Haber-Bosch i┼člemine g├Âre, amonyum nitrat kar─▒┼čt─▒r─▒lan tezek sayesinde, ilk yapay g├╝breler elde edildi. Tar─▒mda i┼čg├╝c├╝n├╝ d├╝┼č├╝ren makinele┼čme sayesinde tar─▒mda i┼č├ži say─▒s─▒nda azalmalar g├Âzlendi. ├ťretimin artmas─▒na kar┼č─▒l─▒k i┼čsizlik artt─▒.

Bunlara kar┼č─▒l─▒k, g├╝n├╝m├╝zde en ├žok yeti┼čtirilen tar─▒m ├╝r├╝nleri aras─▒nda pirin├ž, m─▒s─▒r ve bu─čday yer almaktad─▒r. Ayr─▒ca d├╝nyadaki ├žo─ču h├╝k├╗ma kaliteli g─▒da i├žin tar─▒ma yat─▒r─▒m yapmaktad─▒r. Tar─▒ma yap─▒lan yat─▒r─▒mlardan en b├╝y├╝k pay─▒, bu─čday, m─▒s─▒r, pirin├ž, soya ve s├╝t almaktad─▒r. Ancak buna kar┼č─▒l─▒k geli┼čmi┼č ├╝lkelerde yap─▒lan yat─▒r─▒mlar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču etkisiz ve ├ževre d├╝┼čman─▒ olmaktad─▒r. ├ľzellikle tar─▒mdaki makinele┼čme ve yapay g├╝bre kullan─▒m─▒, ├ževreye b├╝y├╝k zararlar vermekte ve su kirlili─či ba┼čta olmak ├╝zere ├Ânemli sorunlara yol a├žmaktad─▒r. Yine 21. y├╝zy─▒lda ├ževre sorunlar─▒n─▒n ve k├╝resel ─▒s─▒nma ba┼čta olmak ├╝zere anormal do─ča olaylar─▒n─▒n g├╝ndeme gelmesiyle beraber, tar─▒mda makinele┼čme ve yapay g├╝bre kullan─▒m─▒ d├╝┼č├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r.

Tar─▒mdaki ├ževre zararlar─▒na alternatif olarak geli┼čtirilen ve ilk defa 20. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda Sir Albert Howard taraf─▒ndan tart─▒┼č─▒lan organik tar─▒m ise t├╝m bunlara kar┼č─▒ temiz ve sa─čl─▒kl─▒d─▒r. Organik tar─▒m, g├╝n├╝m├╝zde d├╝nya ├žap─▒nda ilgi g├Ârse de pahal─▒ olmas─▒ nedeniyle sadece ├╝st s─▒n─▒f ki┼čilerce elde edilebilmektedir. Yine bu t├╝r tar─▒m─▒n d├╝nyadaki en b├╝y├╝k destek├žisi Avrupa Birli─či’dir. Bu birlik taraf─▒ndan 1991 y─▒l─▒nda organik tar─▒m ad─▒yla literat├╝re eklenen uygulama, 2005’te CAP adl─▒ kurulu┼čun kurulmas─▒yla beraber s├╝rat kazanm─▒┼čt─▒r. Organik g─▒dan─▒n sava┼čt─▒─č─▒ ba┼č y├Ântemler aras─▒nda hormonlu g─▒da ├╝retimi yer almaktad─▒r.

2007 y─▒l─▒n─▒n sonlar─▒nda d├╝nyadaki ekonomik dalgalanmalar s├╝recinde tah─▒l ├╝r├╝nleri ba┼čta olmak ├╝zere bir├žok tar─▒m ├╝r├╝n├╝nde fiyat katlanmalar─▒ g├Âzlendi. Gelecekte, fiyatlar─▒n ├žok daha katlanmas─▒ nedeniyle, Afrika ve bir├žok 3. d├╝nya ├╝lkesinde g─▒da sava┼člar─▒n─▒n ba┼č g├Âstermesi beklenmektedir. Birle┼čmi┼č Milletler’e g├Âre, 2025 y─▒l─▒na gelindi─činde Afrika sadece n├╝fusunun %25’ini besleyebilecektir.

Uygulamalar
G├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒nda, tar─▒m iki farkl─▒ temel ama├ž i├žin kullan─▒lmaktad─▒r. Bunlardan ilki, sadece ailesini besleyebilmek i├žin ├╝retim yapan insanlardan olu┼čan grup, ikincisi ise ticari ama├žla tar─▒m yapan insanlardan ve kurumlardan olu┼čan gruptur. End├╝striyel tar─▒mda, ama├ž ticaret oldu─čundan para sahas─▒ geni┼čtir ve g├╝breleme, tohumlama, bak─▒m, sulama gibi olanaklar geni┼čtir. Ayn─▒ ┼čekilde end├╝striyel tar─▒mda geni┼č tar─▒m alanlar─▒ mevcuttur. 20. y├╝zy─▒lda ├Âzellikle tar─▒m kimyas─▒ndaki geli┼čmeler, ├╝retimi katlad─▒─č─▒ gibi, insan g├╝c├╝ oran─▒n─▒ da d├╝┼č├╝rm├╝┼čt├╝r. Ancak bu, hem sa─čl─▒ks─▒z g─▒da ├╝retimine, hem de i┼čsizli─če neden olmaktad─▒r.

Tar─▒mda g├Âr├╝len ha┼čaratlara kar┼č─▒ kullan─▒lan ila├žlar, bu ha┼čaratlar─▒n zararlar─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de engellese de, buna kar┼č─▒l─▒k bu ila├žlar do─čal dengeyi bozmakta ve ├ževreye zarar vermektedir. T├╝m bu zararlara kar┼č─▒l─▒k, tar─▒mda kullan─▒lan trakt├Âr gibi ara├žlar, ├╝retimi artt─▒rmakta ve daha ├žok insan i├žin besin olana─č─▒ sa─člamaktad─▒r. ├ľzellikle ilkel tar─▒m aletlerinin yerini modern tar─▒m ve sulama birimlerine b─▒rakt─▒─č─▒ 1900’ler boyunca tar─▒mda ivmeli bir art─▒┼č g├Âzlenmi┼čtir. Amerika Birle┼čik Devletleri’nde yer alan Ulusal M├╝hendislik Akademisi’ne g├Âre, tar─▒mdaki makinele┼čme, d├╝nyan─▒n ya┼čad─▒─č─▒ 20 devrimden biridir. Yine 1999 verilerine g├Âre, g├╝n├╝m├╝z teknolojisi sayesinde, tek bir ├žift├ži, 130’dan fazla insan─▒ beslemektedir.

21. y├╝zy─▒l teknolojisi sayesinde, g├╝n├╝m├╝zde tar─▒mda ├že┼čitlilik, gen ├žaprazlamas─▒ sayesinde artmakta ve birka├ž verimli soy birle┼čtirilerek ortaya ├žok daha verimli yeni bir soy ├ž─▒kar─▒labilmektedir. Bu da tar─▒m ├╝retiminin artmas─▒n─▒n alt─▒nda yer alan etmenlerden biri olarak kabul edilmektedir.

Tarihi
Tar─▒m─▒n tarihi g├╝n├╝m├╝zden 10.000 y─▒l ├Âncesine dayanmaktad─▒r. ─░lk tar─▒m ├Ârneklerinin ard─▒ndan, zamanla bir├žok toplumun aras─▒ndaki etkile┼čimin bir sonucu olarak t├╝m d├╝nyada yayg─▒nla┼čt─▒. Tar─▒m sayesinde insanl─▒k toplu ya┼čama ge├žti ve g├╝n├╝m├╝zdeki devletler olu┼čtu. G├╝breleme, ekme-bi├žme gibi tar─▒m y├Ântemleri her ne kadar eski olsa da, son y├╝zy─▒lda b├╝y├╝k bir ivme g├Âsterdi

Antik ├ža─člardaki ├Ârnekler
Antik ├ža─člarda, Bereketli Hilal ve ├ževresinde ilk ├Ârneklerine rastlanan tar─▒m, ├Âncesinde toplay─▒c─▒l─▒k ve avc─▒l─▒k ile ge├žinen toplumlar─▒ yerle┼čik ya┼čama ge├žirdi. Ayn─▒ d├Ânemlerde ├çin ve di─čer Asya ├╝lkelerinde de ba┼čka y├Ântemlerle uygulanmaya ba┼člayan tar─▒m, zamanla Nil Nehri ve ├ževresinde yo─čun olarak uygulanmaya ba┼čland─▒. Tarihte, en eski tar─▒m verileri, Anadolu’da Abu Hureyra adl─▒ yerle┼čimde M.├ľ. 13500 y─▒l─▒ndan kalma tar─▒m aletlerinden edildi. Yine yak─▒n d├Ânemlere ait, Levant ve ─░ran’daki Zagros Da─člar─▒ ├ževresinde tar─▒m faaliyetlerinin izine rastland─▒. Yine Bereketli Hilal ├╝zerindeki alanda, kimi yerlerde dar─▒, arpa, tah─▒l, ac─▒ bakla, keten, bu─čday gibi tar─▒m kal─▒nt─▒lar─▒na rastland─▒.

├ço─ču teoreme g├Âre ilk tar─▒m, insanlar─▒n vah┼či do─čadan toplad─▒─č─▒ bitkisel besinlerini ve tohumlar─▒n─▒ ma─čara ├Ânlerine d├╝┼č├╝rmesiyle ba┼člar. Bu s├╝re├žte insanlar t├╝m g├╝n yiyecek aramaktansa bitkileri topra─ča ekerek devaml─▒ olarak yerle┼čik halde besin elde edebilece─čini fark etti. Bu ke┼čif t├╝m toplumlarca farkl─▒ d├Ânemlerde bulundu. ├ľncelikle Anadolu ve Orta Do─ču’da rastlanan tar─▒m etkinlikleri, toplumsal etkile┼čimler arac─▒l─▒─č─▒yla d├╝nyaya yay─▒ld─▒. Tar─▒m─▒ daha erken ke┼čfeden toplumlar daha ├Ânce yerle┼čik ya┼čama ge├žti ve g├╝n├╝m├╝z uygarl─▒klar─▒ olu┼čtu.

Hindistan’da M.├ľ. 7000’lerde rastlan─▒lan tar─▒m, yakla┼č─▒k 2000 y─▒l sonra da di─čer Asya ├╝lkelerinde g├Âr├╝ld├╝. Yine bu d├Ânemlerde Nil Nehri ├ževresinde tar─▒m yap─▒lar─▒na rastlanmaktad─▒r. M─▒s─▒r ve ├ževresindeki ├Ânemli su kaynaklar─▒ ve ─▒l─▒man iklimin mevcut olmas─▒ tar─▒m─▒n burada daha ├╝retken olmas─▒n─▒ sa─člad─▒. Yine ayn─▒ d├Ânemlerde M─▒s─▒rl─▒lar Nil’in ta┼čma d├Ânemlerini hesaplad─▒ ve ├╝r├╝nlerinin telef olmamas─▒ i├žin ├že┼čitli matematiksel form├╝ller ve geometrik hesaplamalara ba┼čvurdu. Tar─▒m bu ba─člamda g├╝n├╝m├╝z bilim ve teknolojisine farkl─▒ yollar arac─▒l─▒─č─▒yla etki b─▒rakt─▒.

Mezopotamya’da ise ┼×att-├╝l-Arap ve Basra K├Ârfezi ├ževresinde uygulanan tar─▒m faaliyetleri, ilk kez S├╝merler taraf─▒ndan yap─▒ld─▒. M.├ľ. 5000’lere denk gelen bu s├╝re├ž, zamanla di─čer Mezopotamya uygarl─▒klar─▒na yay─▒ld─▒. Yap─▒lan ara┼čt─▒rmalarda F─▒rat ve Dicle nehirleri aras─▒nda ah─▒r hayvanlar─▒n─▒n kemiklerine rastland─▒. Bu da, b├Âlgede hayvanc─▒l─▒─č─▒n da yer edinmi┼č oldu─čunu g├Âstermektedir. Ayn─▒ d├Ânemde Amerika k─▒tas─▒ndaki yerliler de basamakl─▒ teraslar arac─▒l─▒─č─▒yla And Da─člar─▒ ba┼čta olmak ├╝zere tar─▒m faaliyetlerine ba┼člad─▒. G├╝ney Amerika’n─▒n B├╝y├╝k Okyanus k─▒y─▒lar─▒nda yap─▒lan kaz─▒larda, t├╝t├╝n, patates, fasulye, biber, domates, balkaba─č─▒ gibi tar─▒m ├╝r├╝nlerinin kal─▒nt─▒lar─▒na rastland─▒.

Yine Antik Yunanistan ve Antik Roma d├Ânemlerinde de tar─▒m faaliyetleri g├Âze ├žarpmaktad─▒r. Zeytin, pamuk, m─▒s─▒r gibi Akdeniz bitkilerini yeti┼čtiren Yunanlar, buna kar┼č─▒l─▒k topraklar─▒n azl─▒─č─▒ ve fakirli─či nedeniyle bu alanda ├žok ileri gidemedi. Romal─▒lar ise tah─▒l ├╝r├╝nleriyle ticaret yapmaya ba┼člad─▒.

Orta ├ža─člardaki ├Ârnekler
Orta ├ça─č’da ─░slam d├╝nyas─▒ olduk├ža ileri d├╝zeyde bir uygarl─▒─ča sahipti. Bu do─črultuda Orta Do─ču ve ├ževresinde tar─▒m faaliyetleri ve hayvanc─▒l─▒k ├žok b├╝y├╝k ilerlemeler kaydetti. Hidrolik ve Hidrostatik teknikleriyle ├žal─▒┼čan pompalara imza atan Araplar, bu sistemlerle ├╝retimde art─▒┼č g├Âzledi. Yine su de─čirmenleri arac─▒l─▒─č─▒yla suyu rahat├ža ta┼č─▒yabilen M├╝sl├╝man ├žift├žiler, bu sayede sulamadaki kurakl─▒─č─▒n ├Ân├╝ne ge├žti. Bu d├Ânemde pamuk, turun├žgil, meyve, kay─▒s─▒, safran, enginar, ┼čeker pancar─▒ gibi tar─▒m ├╝r├╝nleri yeti┼čtirildi. Yine Araplar, ─░spanya’da Emevi Devleti’nin yer ald─▒─č─▒ d├Ânemde, Avrupa’ya limon, badem, incir, portakal, pamuk ve muz gibi ─▒l─▒man tar─▒m ├╝r├╝nlerini getirdi. Ayn─▒ d├Ânemlerde ├çin’de saban─▒n kullan─▒lmas─▒ tar─▒m alan─▒nda Asya’daki ├Ânemli de─či┼čikliklerdendir.

Yine Kavimler G├Â├ž├╝ sonras─▒nda Bat─▒ Avrupa’da Roma egemenli─činin sona ermesiyle beraber; bu alanlardaki n├╝fus h─▒zla artt─▒. Bu insanlar─▒n beslenmesi i├žin de daha ├žok topra─č─▒n i┼členmesi gerekliydi. Bu s├╝re├žte, ormanlar ve batakl─▒klar, tar─▒ma elveri┼čli arazi durumuna getirildi. Bu geni┼č topraklar─▒ s├╝rebilmek i├žinse a─č─▒r sabanlar ta┼č─▒yan ├Âk├╝zler kullan─▒ld─▒. Zaman ge├žtik├že 8-10 ├Âk├╝z kullan─▒larak i┼členmesi zor killi topraklar da i┼členmeye ba┼člad─▒. Romal─▒lar bu d├Ânemde bir y─▒l tah─▒l ekip, ertesi y─▒l da bu alanlar─▒ bekleterek (nadasa b─▒rakarak) pratik bir ekim n├Âbeti uygulad─▒. Bu d├Ânemde, Avrupa’daki halklar zamanla yulaf, ├žavdar ve arpa ekmeyi ├Â─črendi. B├Âylece, bir y─▒l k─▒┼č, ├Âb├╝r y─▒l bahar d├Âneminde yap─▒lan ekimler, ├╝├ž├╝nc├╝ y─▒l ise nadasa b─▒rak─▒l─▒yordu. Ancak bu y├Ântem de verimsiz kumlu topraklara uygun de─čildi.

800 y─▒l─▒ ve sonras─▒nda Avrupa’da a├ž─▒k tarla sistemi uyguland─▒. Bu y├Ânteme g├Âre her ├žift├ži dar ve uzun tarlalara b├Âl├╝nen topraklar─▒nda ├že┼čitli tar─▒m ├╝r├╝n├╝ yeti┼čtiriyordu. Bu t├╝r tarlalar genelde e─čimli yama├žlara kurulmu┼čtu. Bu da fazla suyun derin hendekten a┼ča─č─▒ bo┼čalmas─▒n─▒ sa─čl─▒yordu. A├ž─▒k tarla sistemi sayesinde her ├žift├ži kendi tarlas─▒n─▒ i┼čler ve ailesini ge├žindirirdi. Ancak g├╝breleme ve tarla s├╝rme gibi i┼čler i┼č b├Âl├╝m├╝yle payla┼č─▒l─▒rd─▒. Bu sistem Avrupa’da 20. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒na kadar devam etti. Orta ├ça─č’da tar─▒mdaki hemen hemen her i┼člem el aletleriyle yap─▒l─▒yordu. Bu da verimi ├žok daha d├╝┼č├╝r├╝yor, ├╝r├╝nlerin hasat zaman─▒n─▒n ge├ž kalmas─▒ neticesinde ├╝r├╝nlerin bir b├Âl├╝m├╝ ziyan oluyordu.

14. y├╝zy─▒lda Avrupa’da ya┼čanan veba salg─▒nlar─▒ y├╝z├╝nden Avrupa’da bir├žok insan ├Âld├╝. Yine bu d├Ânemde ├ž─▒kan Y├╝z Y─▒l Sava┼člar─▒ y├╝z├╝nden Avrupa genelinde n├╝fus h─▒zla azald─▒. Tar─▒m olaylar─▒n─▒n bu olaylar y├╝z├╝nden asgari seviyeye d├╝┼čmesiyle halklar kendini yeterince besleyemedi. Sonras─▒nda ba┼čta ─░ngiltere olmak ├╝zere tarlalar ├ževrildi ve bu ├ževrili tarlalarda ticari ekim yap─▒lmaya ba┼čland─▒. Bu ├╝retim sonucunda Avrupa kentlerinde tar─▒m pazarlar─▒ kuruldu. Bu da, kentlerde ya┼čayan ve tar─▒m ├╝r├╝nlerine rahat├ža eri┼čebilen insanlar i├žin b├╝y├╝k kolayl─▒k oldu. Bu s├╝re├žte kentlerin n├╝fusunda belirgin ivmeli art─▒┼člar g├Âzlendi.

Tar─▒mda ├ža─čda┼čla┼čma
T├╝m tarih ├ža─člar─▒nda, geni┼č tar─▒m ├╝retiminin ├Ân├╝nde b├╝y├╝k engeller mevcuttu. Bunlardan ilki tar─▒m bitkileri i├žin sa─članmas─▒ zorunlu olan besinlerdi. ─░nsanlar bunun ├Ân├╝ne ge├žmek i├žin hayvan d─▒┼čk─▒lar─▒n─▒ g├╝bre olarak kulland─▒; topraklar─▒n─▒ nadasa b─▒rakt─▒ ve her y─▒l farkl─▒ bir bitki ekti. 18. y├╝zy─▒lda ─░ngiltere ba┼čta olmak ├╝zere bat─▒ d├╝nyas─▒nda b├╝y├╝k bir devrim ya┼čand─▒. ┼×algam ve ├╝├žg├╝l ekiminin ba┼člamas─▒yla topraklar─▒n nadasa b─▒rak─▒lma zorunlulu─ču ortadan kalkt─▒. ┼×algam; hayvansal ├╝retimde hayvanlar─▒n k─▒┼č yiyece─či olarak ├Ânemli bir yer tuttu. ┼×algam sayesinde hem hayvansal ├╝retim artt─▒; hem de daha ├žok hayvan beslenebildi. Yine hayvanlar─▒n say─▒s─▒nda g├Âr├╝len art─▒┼čla beraber hayvansal g├╝brelerde ivmeli bir art─▒┼č g├Âzlendi.

Bir ba┼čka ├Ânemli geli┼čme de, Norfolk’ta ya┼čayan ─░ngiliz ├žift├žiler Vikont Charles Townshend ve Thomas William Coke’un geli┼čtirmi┼č oldu─ču d├Ârtl├╝ ekim n├Âbeti sistemiydi. Bu y├Ântemle ard─▒┼č─▒k olarak bu─čday, ┼čalgam, arpa ve ├╝├žg├╝l dikiliyordu ve nadasa gerek kalm─▒yordu. Yine bu d├Ânemde kaliteli hayvanlar, di─čer t├╝rlerin aras─▒ndan se├žilebildi. Townshend ve Coke, bu sayede verimli t├╝rler elde etti ve sonras─▒nda Norfolk’un verimsiz kumlu topra─č─▒na kil ve tebe┼čir ekleyerek verimi artt─▒rd─▒. Buna kar┼č─▒l─▒k Avrupa’da bu s├╝re├ž daha yava┼č i┼čledi. Frans─▒z ve Alman ├žift├žiler uzun s├╝re t├╝m d├╝nyada oldu─ču gibi geleneksel ekim-bi├žimden vazge├žmedi.

T├╝m bunlar─▒ ba┼čka geli┼čmeler izledi. ─░lk defa d├Âkme demir, sabanlarda silindirlerde ve t─▒rm─▒klarda kullan─▒ld─▒. Farkl─▒ toprak ve g├╝bre t├╝rlerinin tar─▒mdaki verimi artt─▒rd─▒─č─▒ anla┼č─▒ld─▒. 1840’ta Alman kimyac─▒ Justus von Liebig, potasyum, fosfor ve azotun bitkilerin geli┼čiminde ├Ânemli bir yer tuttu─čunu tespit etti. Yine ─░ngiltere’de John Lawes ve Henry Gilbert, fosfat bak─▒m─▒ndan zengin kayalar─▒ s├╝lf├╝rik asit ile tepkimeye sokarak yapay g├╝bre elde etti. Bu, g├╝n├╝m├╝z yapay g├╝bre kullan─▒m─▒n─▒n ba┼člang─▒c─▒d─▒r. Yine 1843’te kil aka├žlama borular─▒ bulundu ve sonraki y─▒llar boyunca b├╝y├╝k tarlalar ucuz ve basit y├Ântemlerle aka├žland─▒. T├╝m bunlar, tar─▒mda yeni bir d├Ânemi a├žt─▒. Art─▒k t├╝m d├╝nyada ortakla┼ča yap─▒lan tar─▒m faaliyetleri, pazarlarda sat─▒lmak ├╝zere ekonomik bir gelir olmaya ba┼člad─▒.

Buna kar┼č─▒l─▒k Avrupa’n─▒n baz─▒ ├╝lkelerinde gidi┼čat daha farkl─▒ bi├žimlendi. ├ľzellikle Fransa’da soylular, kendi topraklar─▒ yerine saray ├ževresinde ya┼čamaya ba┼člay─▒nca, zamanla topraklar k├Âyl├╝lerin tekeline ge├žti. 1789’a gelindi─činde Fransa topraklar─▒n─▒n %40’─▒ k├Âyl├╝lerin elindeydi. Tar─▒mdaki bu geli┼čmeler toplumsal ya┼čam─▒ da k├Âkten de─či┼čtirmeye ba┼člad─▒. T├╝m d├╝nyada tar─▒mda g├Âr├╝len geli┼čmeler, ├Âzellikle Avrupa’daki k─▒rsal sistemi de─či┼čtirdi.

G├╝n├╝m├╝zde tar─▒m
G├╝n├╝m├╝zde tar─▒m, b├╝y├╝k oranda ticari ama├žlarla yap─▒lmakt─▒r. ├ľzellikle ula┼č─▒mdaki kolayl─▒klar, tar─▒m ├╝r├╝nlerini ├žok uzaktaki yerle┼čimlere bile hem ucuz hem de h─▒zl─▒ bir ┼čekilde ta┼č─▒nmas─▒n─▒ sa─člamaktad─▒r. 19. y├╝zy─▒l─▒n sona ermesinden ├Ânce Amerika’dan Avrupa’ya tah─▒l, s├╝t ├╝r├╝nleri ve tuzlu et g├Ât├╝r├╝lmekteydi. Saklama ve so─čutma y├Ântemleri geli┼čtik├že, Avrupa bir├žok ├╝lkeyle tar─▒m ticareti yapmaya ba┼člad─▒. I. D├╝nya Sava┼č─▒ s─▒ralar─▒nda ula┼č─▒m g├╝├žle┼čince, d├╝nyan─▒n d├Ârt bir yan─▒ndaki ├žift├žiler, ├╝r├╝nlerini pahal─▒ olarak Avrupa’ya satt─▒. Avrupa bu d├Ânemden sonra Amerika ile b├╝y├╝k rekabete girdi. Ancak ba┼čta ─░ngiltere olmak ├╝zere Avrupa ├╝lkeleri tar─▒m alan─▒nda yeteri ilerlemeyi g├Âsteremeyince mand─▒ra ve s├╝t ├╝retimine gitti. Bu alanda besili evcil hayvanlar─▒n─▒ ├žaprazlayan bilim adamlar─▒ verimli ├╝retim sa─člad─▒. ├ľzellikle Danimarka ve Hollanda’n─▒n d─▒┼č d├╝nyaya s├╝t ├╝r├╝nleri satmas─▒, Avrupa’y─▒ bu alanda ├Âne ge├žirdi. Ancak yine II. D├╝nya Sava┼č─▒, bu rekabete bir darbe daha vurdu. Avrupa’da ├╝retim ├žok geriledi ve Avrupa ile ili┼čkili ├╝lkeler uzun s├╝re k─▒tl─▒k tehlikesiyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒.

Bilimsel geli┼čmeler sayesinde, tar─▒m faaliyetleri ├žok farkl─▒ co─črafyalarda ve ko┼čullarda yap─▒labilmektedir. Bitki ve hayvanlar─▒n genlerinde yap─▒lan de─či┼čiklikler sayesinde belli t├╝rlerin kar┼č─▒ kar┼č─▒ya oldu─ču hastal─▒k riskleriyle sava┼č─▒labilmektedir. Buna ek olarak ba┼čvurulan tar─▒m ila├žlamalar─▒, her ne kadar verimi artt─▒rsa da, do─čaya ve ekin kalitesine zarar vermektedir. Ayr─▒ca hayvanlara hormon verilerek daha k─▒sa s├╝rede daha ├žok et ve s├╝t vermesi sa─članmaktad─▒r. Bu y├Ântem ekinlerde de kullan─▒lmakta ve bitkisel ├╝r├╝nlerin daha bol ├╝retilmesini sa─člamaktad─▒r. Bununla beraber et ve s├╝t ├╝retiminde, hayvanlar k├╝├ž├╝k ko─ču┼člarda a┼č─▒r─▒ beslenerek ve g├╝n ─▒┼č─▒─č─▒na ├ž─▒kar─▒lmayarak verim artt─▒r─▒c─▒ etki olu┼čturulmaktad─▒r. Ancak bunlar da yine ├╝r├╝n kalitesini d├╝┼č├╝rmekte ve do─čall─▒─č─▒ azaltmaktad─▒r. ├ľzellikle geli┼čmi┼č a┼č─▒lama teknikleri, hayvan ve bitki t├╝rlerinin kar┼č─▒ kar┼č─▒ya oldu─ču hastal─▒k riskleriyle sava┼čmaktad─▒r. Ayr─▒ca ├žo─ču bat─▒l─▒ toplum ba┼čta olmak ├╝zere organik tar─▒ma d├Ân├╝┼č dikkat ├žekmektedir.

“Toprak i┼člemesiz tar─▒m” g├╝n├╝m├╝zde toprak verimlili─činin korunmas─▒, s├╝rd├╝r├╝lmesi ve toprak ─▒slah─▒nda dikkate al─▒nmaya ba┼članan bir y├Ântemdir.

├ťretim
D├╝nya ├╝zerinde yap─▒lan tar─▒m ve tar─▒m verimi, co─črafyadan co─črafyaya de─či┼čiklikler g├Âstermektedir. Bunun en ├Ânemli sebebi iklim ko┼čullar─▒, farkl─▒ tar─▒m politikalar─▒, farkl─▒ sulama teknikleri ve g├╝breleme teknikleridir. Az geli┼čmi┼č bir├žok ├╝lkede tar─▒m ve hayvanc─▒l─▒k yap─▒lan ├žiftlikler ├žok k├╝├ž├╝kt├╝r ve nadiren ticari ama├žla kullan─▒l─▒r. Bu ├╝lkelerdeki ├žift├žiler hemen hemen her zaman tarla s├╝rmek i├žin ├Âk├╝z veya di─čer b├╝y├╝kba┼č hayvanlar─▒n g├╝c├╝nden yararlan─▒r. Ayn─▒ ┼čekilde g├╝breleme sadece hayvan d─▒┼čk─▒lar─▒yla yap─▒lan g├╝brelemeyle s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Yine d├╝nya ├╝st├╝ndeki tar─▒m alanlar─▒n yar─▒s─▒ bu ┼čekildedir. Elde edilen ├╝r├╝nlerin tamam─▒na yak─▒n─▒, ├žift├žiler ve ailelerince t├╝ketilir ve depolan─▒r. Geriye kalanlar ise sat─▒l─▒r. Bu t├╝r tarlalara ge├žimlik tar─▒m; ├╝retime de ge├žimlik tar─▒m ├╝retimi denir. Ayn─▒ ┼čekilde hayvanc─▒l─▒kta ├╝retilen b├╝y├╝k veya k├╝├ž├╝kba┼č hayvanlar do─čada geli┼čig├╝zel beslendiklerinden verim ├žok daha d├╝┼č├╝kt├╝r.

D├╝nya ├╝zerindeki bir├žok yerde co─črafi ko┼čullar ve iklim tar─▒m ├╝retimine uygun de─čildir. Bu yerlerde ekim alanlar─▒ devaml─▒ olarak de─či┼čtirilerek verimdeki d├╝┼č├╝┼č ├Ânlenir. Bu uygulamaya da d├Ân├╝┼č├╝ml├╝ tar─▒m denilmektedir. Bu tip uygulamalar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ en bilindik yerler tropik ku┼čaktaki ├╝lkelerdir. Bu ├╝lkelerde ormanlar tahrip edilir ve tarlalar a├ž─▒l─▒r. Kesilen a─ča├žlar ve orman─▒n taban katman─▒ tamamen yak─▒l─▒r ve k├╝ller g├╝bre olarak kullan─▒l─▒r. Sonras─▒nda topra─č─▒n verimi ├žok d├╝┼č├╝k seviyeye gelene kadar tar─▒m faaliyetlerine devam edilir. Verim ├žok azald─▒─č─▒nda da yeni ormanlar tahrip edilir. Eski tar─▒m alan─▒ da birka├ž y─▒l boyunca terkedilir. Eski alan tekrar do─čal d├╝zenine kavu┼čunca; bu eski alana tekrar d├Ân├╝l├╝r. Bu sayede tar─▒m s├╝reci devam eder. Bu uygulama ilkel y├Ântemlerle yap─▒ld─▒─č─▒ s├╝rece ├ževreye kal─▒c─▒ zararlar vermez. Ancak b├╝y├╝k ┼čirketler ve kurumlarca a├ž─▒lan teknolojik d├Ân├╝┼č├╝ml├╝ tar─▒m; genelde ├ževreye kal─▒c─▒ hasarlar verir.

Afrika ve Asya’da ise g├Â├žebe hayvanc─▒l─▒k g├Âr├╝l├╝r. Bu nedenle bu k─▒talardaki ├žo─ču halk ekim-bi├žim ile u─čra┼čmaz. Hayvanlar─▒n beslenmesi i├žin gereken ot ve bitkiler hayvanlar─▒n sadece bir b├Âlgede durmas─▒yla yenilenmez. Bu sebeple ├žo─ču kabile g├Â├žebe olarak hayvanlar─▒n─▒ farkl─▒ alanlarda otlat─▒rlar. Ancak bu da uzun vadede bitkisel yenilenmeyi yava┼člat─▒r. Kuzey Afrika’daki inek ve develer; Orta Asya’daki yaklar bu ┼čekilde beslenmektedir. Bu ┼čekilde ya┼čayan insanlar, tamamen hayvanlar─▒na ba─čl─▒d─▒r. Ya┼čamlar─▒n─▒ hayvanlar─▒yla s├╝rd├╝rmektedir. Eski T├╝rk devletleri de ayn─▒ ┼čekilde g├Â├žebe hayvanc─▒l─▒kla u─čra┼čm─▒┼čt─▒r.

├ľte yandan ├žo─ču s├Âm├╝rgeci bat─▒l─▒ devlet; g├╝n├╝m├╝zde azgeli┼čmi┼č ├╝lke topraklar─▒ndaki verimli tar─▒m alanlar─▒nda, ├žok d├╝┼č├╝k fiyatlara ├žift├ži ├žal─▒┼čt─▒r─▒r ve yine ├žok d├╝┼č├╝k fiyata bat─▒l─▒ devletlere satar. Bu s├Âm├╝rgeci tar─▒m d─▒┼č─▒nda ├žo─ču geli┼čmekte olan ├╝lkede de ticari tar─▒m g├Âzlenmektedir. ├ço─ču ├╝lke kendi co─črafyas─▒na ├Âzg├╝ tar─▒m ├╝r├╝nlerini yeti┼čtirerek hem i├ž pazara hem de d─▒┼č pazara satar.

Click to rate this post!
[Total: 1 Average: 5]
(Visited 3 times, 1 visits today)

Benzer konular

Leave a Comment